Depresyon, “üzgün olmak” değildir. Kişinin isteğiyle geçmeyen, en az iki hafta süren ve günlük işlevselliği bozan bir tablodur. Ümraniye Madenler’deki ofiste depresif belirtilerle yetişkin ve ergen danışanlarla bilişsel davranışçı terapi temelli çalışmalar yürütülmektedir.
Depresyonun belirtileri
Tanı için, aşağıdaki belirtilerden en az beşinin iki haftadan uzun süredir bulunması ve bunlardan en az birinin ilk iki maddeden biri olması beklenir:
- Çökkün duygudurum — günün büyük bölümünde, neredeyse her gün
- İlgi ve keyif kaybı (anhedoni) — daha önce keyif veren etkinliklerin artık hiçbir şey ifade etmemesi
- İştah ve kiloda belirgin değişim
- Uyku sorunları — uykuya dalamama, gece sık uyanma ya da aşırı uyuma
- Psikomotor yavaşlama ya da huzursuzluk
- Yorgunluk ve enerji kaybı
- Değersizlik ya da aşırı suçluluk duyguları
- Odaklanma ve karar verme güçlüğü
- Ölüm ya da yaşamına son verme ile ilgili yineleyici düşünceler
Depresyonda en sık gözden kaçan belirti anhedonidir. Kişi genellikle “üzgün değilim, sadece hiçbir şey hissetmiyorum” der. Bu ifade hafife alınmamalıdır.
Depresyon neden kendi kendine geçmiyor?
Depresyonun sürmesini açıklayan en güçlü davranışsal çerçeve, geri çekilme döngüsüdür.
Geri çekilme döngüsü
1. Enerji düşer, hiçbir şey yapmak gelmez içinden.
2. Etkinlikler azalır — spor, arkadaş görüşmesi, hobiler, ev işleri.
3. Etkinlik azaldıkça olumlu pekiştireç kaynakları kaybolur; gün boyunca iyi hissettiren hiçbir şey yaşanmaz.
4. “Hiçbir şey yapamıyorum” düşüncesi güçlenir, değersizlik duygusu artar.
5. Enerji daha da düşer. Döngü kapanır ve kendi kendini besler.
Bu döngünün önemli bir sonucu vardır: depresyonda motivasyon beklenerek harekete geçilmez, harekete geçilerek motivasyon oluşturulur. “Kendimi iyi hissedince yaparım” beklentisi, döngünün tam olarak engellediği şeydir.
Depresyonda psikoterapi
Davranışsal aktivasyon
Depresyon tedavisinin en iyi araştırılmış bileşenlerinden biridir. Günlük etkinlikler önce kaydedilir; hangi etkinliklerin ruh hâliyle nasıl ilişkilendiği görünür kılınır. Ardından, kişinin değer verdiği alanlarla bağlantılı küçük ve ulaşılabilir etkinlikler kademeli olarak programa eklenir. “Küçük” burada gerçekten küçüktür — spor salonuna yazılmak değil, on dakika yürümek.
Bilişsel çalışma
Depresyonda düşünce içeriği üç alanda sistematik olarak olumsuzlaşır: kendilik (“yetersizim”), dünya (“kimse beni istemiyor”) ve gelecek (“hiçbir şey değişmeyecek”). Bu düşüncelerin kanıtlarıyla birlikte sınanması ve alternatif yorumların geliştirilmesi çalışmanın ikinci ekseni oluşturur.
Uyku ve günlük ritim
Uyku düzeninin bozulması depresyonu hem sonucu hem sürdürücüsü olarak besler. Uyku hijyeni ve gün içi ritmin yeniden kurulması çoğu süreçte ele alınır.
Ruminasyonla çalışma
Ruminasyon — aynı olumsuz düşünceyi döngüsel olarak tekrarlamak — depresyonun sürmesinde belirleyici bir rol oynar. Kişi bunu “sorunu çözmeye çalışmak” olarak deneyimler; oysa çözüm üretmez, yalnızca duygudurumu derinleştirir. Ruminasyonun fark edilmesi ve kesilmesine yönelik teknikler ayrı bir başlık olarak çalışılır.
Depresyon mu, yas mı, tükenmişlik mi?
| Ayırt edici özellik | |
|---|---|
| Yas | Belirli bir kayba bağlıdır. Duygular dalgalar hâlinde gelir; aralarda olumlu duygular yaşanabilir. Özdeğer genellikle korunur. |
| Depresyon | Duygudurum süreklidir. Özdeğer düşer, suçluluk ve değersizlik belirgindir. Keyif alma kapasitesi geniş çapta kaybolur. |
| Tükenmişlik | Öncelikle işle ilişkilidir. Duygusal tükenme, işe karşı mesafelenme ve yetkinlik duygusunda azalma üçlüsüyle tanımlanır. İş dışı alanlarda keyif kısmen korunabilir. |
Bu tablolar birbirini dışlamaz; sıklıkla birlikte görülürler. Ayrım, doğru müdahalenin seçilmesi açısından önemlidir ve değerlendirme sürecinde yapılır.
Tıbbi değerlendirmenin önemi
Depresyona çok benzeyen tablolar oluşturabilen bedensel durumlar vardır: tiroid işlev bozuklukları, B12 ve D vitamini eksikliği, demir eksikliği anemisi, uyku apnesi ve bazı ilaçların yan etkileri. Süregen yorgunluk ve çökkünlük tablosunda temel kan tetkiklerinin yapılmış olması önemlidir.
Ne zaman gecikmeden başvurulmalı?
Yaşamına son verme ile ilgili düşünceler, bir plan oluşturma ya da “olmasam daha iyi” biçimindeki ifadeler söz konusuysa bu beklenecek bir durum değildir. Böyle bir durumda en yakın acil servise başvurabilir ya da 112‘yi arayabilirsiniz.
Depresyon, psikoterapiye yanıt veren bir tablodur.
Randevu ve bilgi için arayabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
İlaç kullanmadan geçer mi?
Hafif ve orta şiddetteki depresyonda psikoterapi tek başına etkili olabilir. Ağır tablolarda ise psikoterapi ile ilaç tedavisinin birlikte yürütülmesi genellikle önerilir. Bu karar psikiyatri hekimine aittir; gerekli görüldüğünde yönlendirme yapılır.
Ne kadar sürer?
Depresyon için yürütülen yapılandırılmış BDT protokolleri alanyazında genellikle 12–20 seans aralığında tanımlanır. Bu ortalama bir çerçevedir; kişiye ve tablonun süresine göre değişir.
Daha önce geçirdim, yine oldu. Bu kronik mi demek?
Depresyon yineleyici seyredebilen bir tablodur; bu, çalışılamayacağı anlamına gelmez. Yineleyici tablolarda nüks önleme çalışması sürecin ayrı ve önemli bir bileşeni hâline gelir.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da tedavi önerisi niteliği taşımaz. Bu, hassas bir konudur; kendinizle ilgili endişeleriniz varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir.