Bağımlılık, bir madde ya da davranışın kişinin yaşamı üzerinde denetim kurduğu, zarar verdiği bilindiği hâlde sürdürüldüğü bir tablodur. İrade zayıflığı değildir; beynin ödül ve dürtü kontrol sistemlerini etkileyen bir süreçtir.
Bağımlılık türleri
Madde bağımlılığı: Alkol, sigara ve diğer maddeler.
Davranışsal bağımlılıklar: Kumar ve şans oyunları, dijital oyun, sosyal medya ve internet, alışveriş, pornografi. Bu başlıkların bir bölümü tanı sistemlerinde henüz ayrı bir bozukluk olarak yer almasa da klinik olarak aynı çerçevede ele alınır.
Ne zaman bağımlılıktan söz edilir?
- Kullanım üzerinde denetimin kaybolması; “bugün yapmayacağım” deyip yine yapma
- Aynı etkiyi almak için giderek daha fazlasına ihtiyaç duyma
- Bırakıldığında ortaya çıkan huzursuzluk ve yoksunluk belirtileri
- Zamanın giderek daha büyük bölümünün bu davranışa ayrılması
- İş, okul, ilişkiler ve sağlık zarar gördüğü hâlde sürdürme
- Kullanımı gizleme, azımsama ya da yalan söyleme
- Eskiden keyif alınan etkinliklerin bırakılması
Terapide ne çalışılır?
- Değişime hazırlık: Kişinin değişim konusundaki kararsızlığı yargılanmadan ele alınır. Zorlayıcı bir yaklaşım genellikle direnç üretir.
- İşlev analizi: Davranışın hangi ihtiyacı karşıladığının anlaşılması. Bağımlılık çoğu zaman kaygı, yalnızlık ya da acıyla baş etmenin bir biçimidir.
- Tetikleyicilerin belirlenmesi: Kişi, yer, saat, duygu durumu.
- Baş etme becerileri: Krizi atlatma teknikleri, alternatif davranışlar, dürtüyü erteleyebilme.
- Eşlik eden tabloların çalışılması: Depresyon, kaygı bozuklukları ve travma sık eşlik eder ve ele alınmadan kalıcı değişim güçtür.
- Geri dönüşün önlenmesi: Kayma ile tam geri dönüş arasındaki farkın anlaşılması ve kişiye özel bir plan hazırlanması.
- Aile çalışması: Yakınların, farkında olmadan tabloyu sürdüren davranışlarının ele alınması.
Önemli
Alkol ve bazı maddelerin ani bırakılması tıbbi açıdan tehlikeli olabilir. Bırakma süreci mutlaka hekim gözetiminde planlanmalıdır. Psikoterapi bu tıbbi sürecin yerine geçmez, onu tamamlar. Türkiye’de ücretsiz destek için Yeşilay Danışmanlık Merkezleri (YEDAM) ve ALO 191 Uyuşturucu ile Mücadele Danışma Hattı’na başvurabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Yakınım kabul etmiyor, ne yapabilirim?
Kişi hazır değilken zorlamak genellikle geri teper. Yakınlar için ayrı görüşmeler yapılabilir; hem kendi yükünüzü hem de ilişkideki tutumunuzu çalışmak sürece dolaylı olarak katkı sağlar.
Bir kez kaydım, her şey boşa mı gitti?
Hayır. Kayma, bağımlılık tedavisinin beklenen bir parçasıdır. Önemli olan kaymanın tam geri dönüşe evrilmeden ele alınmasıdır.
Ergenimde oyun ve telefon bağımlılığı olabilir mi?
Aşırı kullanım her zaman bağımlılık anlamına gelmez. Ayrım, işlevselliğin bozulup bozulmadığına bakılarak yapılır ve ergen terapisi çerçevesinde değerlendirilir.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Tanı yalnızca yüz yüze klinik değerlendirmeyle konulabilir. Acil bir durumda 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayabilirsiniz.