Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, dikkati sürdürmede güçlük, aşırı hareketlilik ve dürtüsellikle giden nörogelişimsel bir tablodur. Belirtiler çocuklukta başlar; ergenlikte ve yetişkinlikte biçim değiştirerek sürebilir.
Üç görünüm biçimi
Dikkat eksikliğinin önde olduğu tip: Ayrıntıları gözden kaçırma, dinlemiyor gibi görünme, işleri tamamlayamama, eşya kaybetme, dağınıklık, unutkanlık, kolay dikkat dağılması. Hareketlilik belirgin olmadığı için çoğu zaman geç fark edilir; özellikle kız çocuklarında ve yetişkinlerde gözden kaçar.
Hiperaktivite ve dürtüselliğin önde olduğu tip: Yerinde duramama, sürekli kıpırdanma, sırasını bekleyememe, sözü kesme, düşünmeden konuşma ve davranma.
Birleşik tip: Her iki kümenin birlikte görülmesi.
Ergen ve yetişkinlerde nasıl görünür?
Yaş ilerledikçe görünür hareketlilik azalır ama içsel bir huzursuzluğa dönüşür. Bu dönemde daha çok şunlar öne çıkar:
- Zaman yönetimi ve planlama güçlüğü, sürekli son ana bırakma
- Başlanan işlerin yarım kalması, birden çok işe aynı anda girişme
- Uzun metin okuma ve odaklanma zorluğu
- Dağınıklık, randevu ve ödeme unutma
- Duygu düzenlemede zorlanma, çabuk sıkılma, ani kararlar
- Uyku düzeninde bozulma
Tanı nasıl konur?
DEHB tanısı hekim tarafından, ayrıntılı klinik değerlendirmeyle konur; tek bir testle konmaz. Belirtilerin çocuklukta başlamış olması, birden fazla ortamda görülmesi ve işlevselliği bozması aranır. Psikolog tanı koymaz ve ilaç önermez. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; kendinize ya da çocuğunuza tanı koymayın.
Sıklıkla eşlik edenler
DEHB tek başına görülmeyebilir. Kaygı bozuklukları, depresyon, öğrenme güçlükleri ve özgüven sorunları sık eşlik eder. Uzun süre fark edilmemiş DEHB’de kişi güçlüklerini kendi karakter kusuru olarak yorumlar; bu da özsaygıyı belirgin biçimde yıpratır.
Psikoterapide ne çalışılır?
- Psikoeğitim: Tablonun anlaşılması. “Tembel değilim, beynim böyle çalışıyor” farkındalığı çoğu zaman sürecin en önemli adımıdır.
- Yürütücü işlev desteği: Görev bölme, dışsal hatırlatıcılar, zaman kutulama, ortamın sadeleştirilmesi.
- Erteleme ve başlama güçlüğü: Küçük başlangıç adımlarıyla harekete geçme.
- Duygu düzenleme ve dürtü kontrolü: Tepki ile davranış arasına ara koyabilme.
- Kendilik algısının onarımı: Yıllarca biriken “beceriksizim” inancının ele alınması.
- Aile ve okul iş birliği: Ergenlerde ev ve okul düzeninin birlikte planlanması.
Psikoterapi, hekimin planladığı tedaviyi tamamlayıcıdır; onun yerine geçmez.
Sık sorulan sorular
Yetişkinlikte DEHB tanısı konabilir mi?
Evet. Ancak belirtilerin çocuklukta başlamış olması gerekir; yetişkinlikte ilk kez ortaya çıkan dikkat sorunları başka nedenlerle ilgili olabilir.
İlaç şart mı?
Bu karar hekime aittir ve tablonun ağırlığına göre değişir. Psikolog ilaç önermez ve mevcut tedaviyi değiştirmez.
Sadece terapiyle yönetilebilir mi?
Hafif tablolarda ve eşlik eden sorunların çalışılmasında psikoterapi anlamlı katkı sağlar. Orta ve ağır tablolarda hekim değerlendirmesi gerekir.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Tanı yalnızca yüz yüze klinik değerlendirmeyle konulabilir. Acil bir durumda 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayabilirsiniz.