Obsesif kompulsif bozukluk, istem dışı gelen ve rahatsızlık veren düşünceler ile bu rahatsızlığı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlarla giden bir tablodur. Günlük dilde “takıntı” denen şeyden farkı, bu döngünün kişinin zamanını ve yaşamını belirgin biçimde işgal etmesidir.
Obsesyon ve kompulsiyon
Obsesyon, kişinin istemediği hâlde zihnine gelen, rahatsız edici ve ısrarlı düşünce, imge ya da dürtüdür. Kişi bunları kendi istekleri olarak görmez; tam tersine onlardan rahatsızdır.
Kompulsiyon, obsesyonun yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylemdir. Yıkama, kontrol etme, sayma, sıralama, içinden dua etme, zihinde tekrar tekrar gözden geçirme bunlara örnektir.
Sık görülen obsesyon içerikleri
- Bulaşma: Mikrop, kir, hastalık bulaşacağı korkusu
- Kontrol: Kapı, ocak, priz kapatılmadı korkusu; bir zarara yol açma endişesi
- Simetri ve düzen: Bir şeyin “tam doğru” hissettirmesi gerekliliği
- Saldırganlık: İstem dışı gelen, kişinin değerleriyle taban tabana zıt zarar verme düşünceleri
- Dinî ve ahlaki: Günah işleme ya da ahlaken kusurlu olma kaygısı
- İlişki ve cinsel içerikli: Kişiyi yoğun biçimde rahatsız eden sorgulamalar
Rahatsız edici içerikli bir düşüncenin zihne gelmesi, kişinin öyle biri olduğu anlamına gelmez. OKB’nin ayırt edici yanı, bu düşüncelerden duyulan rahatsızlığın kendisidir.
Döngü nasıl işler?
Obsesyon gelir → yoğun kaygı ve rahatsızlık doğar → kompulsiyon yapılır → kaygı geçici olarak düşer. Bu düşüş, beyne “kompulsiyon işe yaradı” bilgisini verir. Böylece bir sonraki obsesyonda kompulsiyon ihtiyacı daha güçlü gelir. Kompulsiyon kaygıyı çözmez; besler.
Terapide ne çalışılır?
- Maruz bırakma ve tepki önleme (ERP): OKB’nin en güçlü kanıt tabanına sahip müdahalesidir. Kaygı uyandıran duruma kademeli olarak yaklaşılır ve kompulsiyon yapılmadan beklenir. Kaygının kendiliğinden düştüğü doğrudan deneyimlenir.
- Bilişsel çalışma: “Düşünmek yapmakla aynıdır”, “kesin emin olmalıyım”, “her şeyi kontrol etmek benim sorumluluğum” gibi değerlendirmelerin ele alınması.
- Belirsizliğe tahammül: OKB’nin merkezinde kesinlik arayışı vardır; bu arayışın gevşetilmesi üzerine çalışılır.
- Aile katılımı: Yakınların güvence verme ve kompulsiyona yardım etme davranışları farkında olmadan tabloyu sürdürür; bu da ele alınır.
Görüşmeler bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde yürütülür.
Sık sorulan sorular
Herkeste biraz takıntı yok mu?
Rahatsız edici düşüncelerin zihne gelmesi olağandır ve neredeyse herkeste görülür. OKB’yi ayıran, bu düşüncelere verilen tepkinin şiddeti ve döngünün yaşamı işgal etmesidir.
ERP zor bir yöntem mi?
Zorlayıcıdır, ama hızı kişiyle birlikte belirlenir. Hazır olunmayan bir adım atılmaz; kolay basamaklardan başlanır.
İlaç gerekir mi?
Orta ve ağır tablolarda psikoterapiyle birlikte psikiyatrik değerlendirme önerilebilir. Bu karar hekime aittir.
Geçer mi?
OKB tedavi edilebilir bir tablodur ve ERP ile belirgin düzelme bildirilmektedir. Kesin sonuç garantisi verilemez; süre kişiye göre değişir.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Tanı yalnızca yüz yüze klinik değerlendirmeyle konulabilir. Acil bir durumda 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayabilir ya da en yakın acil servise başvurabilirsiniz.